Yangi alifbo: texnik talablar (dasturchilar va tashkilotlar uchun)

Yangi alifboga o‘tishda eng ko‘p xato ko‘rinmaydigan joyda bo‘ladi: bir xil ko‘rinadigan, lekin boshqa kodli harf, noto‘g‘ri saralash, bazada ikki xil yozuv. Bu sahifa — sayt, ilova yoki ma’lumotlar bazasini yangi alifboga tayyorlash uchun qisqa texnik ro‘yxat.

1. Harflar va Unicode kodlari

Qonunning 1-moddasidagi alifbo tartibi:

NFC: bitta harf — bitta kod

Ö ni ikki xil kodlash mumkin: tayyor U+00D6 yoki O + qo‘shiluvchi U+0308. Ko‘rinish bir xil, lekin satrlar teng emas. Matnni saqlash va solishtirishdan oldin NFC shakliga keltiring — u ikkala holatni tayyor harfga yig‘adi:

// JavaScript
text.normalize("NFC")

# Python
unicodedata.normalize("NFC", text)

-- PostgreSQL 13+
SELECT normalize(name, NFC) FROM t;

NFC rumincha Ș ni Ş ga aylantirmaydi — bu ikki alohida harf. Uni alohida tekshiring: [Șș] qidiruvi topgan har yozuv — xato. (bitg yadrosi kirishdagi Ș ni o‘zi Ş ga almashtiradi.)

Tutuq belgisi

Yangi alifboda apostrofga o‘xshash belgi faqat tutuq uchun qoladi: maʼno, sanʼat. Uning kodi — U+02BC (harf toifasidagi belgi: so‘z ichida so‘zni bo‘lmaydi). Tinish belgisi U+2019 ’ va oddiy U+0027 ' bilan aralashtirmang: so‘z bo‘yicha qidiruv, imlo tekshiruvi va so‘zga ajratish ularni boshqacha ko‘radi.

2. Saralash (collation)

Qonundagi tartib: G < Ğ, O < Ö, S < Ş < Ç, keyin T. Ya’ni Ç C qatorida emas, Ş dan keyin turadi. Odatiy tartiblash bunday ishlamaydi:

Uchta qator Node.js (ICU 78.3) da Intl.Collator("uz"), Intl.Collator("tr") va oddiy sort() bilan olingan, 2026-11-14. SQL Server’ning Latin1_General collation’i ham Ç ni C qatoriga qo‘yadi.

ICU qoidasi

To‘g‘ri tartib uchun umumiy tartibga uchta qoida qo‘shiladi (< — alohida harf, <<< — katta/kichik farqi):

&G<ğ<<<Ğ
&O<ö<<<Ö
&S<ş<<<Ş<ç<<<Ç

PostgreSQL 16+ da bu qoida bilan collation yaratish mumkin:

CREATE COLLATION uz_2026 (
  provider = icu, locale = 'und',
  rules = '&G<ğ<<<Ğ &O<ö<<<Ö &S<ş<<<Ş<ç<<<Ç'
);
SELECT name FROM city ORDER BY name COLLATE uz_2026;

SQL Server’da o‘z collation’ingizni yaratib bo‘lmaydi: saralashni ilovada ICU bilan qiling yoki alohida saralash kaliti ustunini saqlang. Boshqa tizimlarda (MySQL, Oracle va h.k.) qoidani qo‘shish imkoniyatini o‘sha tizim hujjatidan tekshiring. Ng qonunda alohida harf emas — saralashda ham n + g.

3. O‘girishdagi tuzoqlar

Oddiy almashtirish (sh → ş, ch → ç) bir qatorda yoziladi, lekin real matnda xato beradi:

«To‘g‘ri natija» ustuni — bitg chiqishi (bitg CLI, 2026-11-14). Konvertor sifatining to‘liq o‘lchovi: ochiq benchmark.

4. Ma’lumotlar bazasini o‘girish: tekshiruv ro‘yxati

1. Audit. Qaysi jadval va ustunlarda o‘zbekcha matn bor, nechta qator o‘zgaradi — avval sanab oling.
2. Sinov rejimi. Konvertor bazaga yozmasdan «eski → yangi» hisobotini bersin, ikki ma’noli qatorlar alohida belgilansin. bitg’da: bitg diff va bitg file --dry-run.
3. Asl qiymat saqlanadi. Yangi qiymat alohida ustun yoki jurnalga yoziladi — xato chiqsa qaytarish mumkin bo‘lsin.
4. Kalit maydonlarga tegilmaydi. STIR (INN), JSHSHIR (PINFL), raqamlar, login, URL va email o‘girilmaydi.
5. Normallashtirish. Yozishdan oldin NFC, Ș → Ş, tutuq → U+02BC.
6. Collation va indekslar. O‘girishdan keyin qidiruv indekslari qayta quriladi, saralash 2-bo‘limdagi qoida bilan.
7. Ikki yozuv davri. Qidiruv eski va yangi yozuvni bir xil topishi kerak (o‘zbek = özbek): qidiruv kalitini bitta shaklga keltirib saqlang.

5. Tayyor vositalar

Savol yoki xato bo‘lsa: GitHub issues.

Yangilangan: 2026-yil 14-noyabr